سرطان

سرطان

فهرست مطالب

 

این بیماری به گروهی از بیماری ها اطلاق می­ شود که مشمول رشد غیرطبیعی سلول ها بوده و احتمال تهاجم و گسترش آن ها به سایر نقاط بدن وجود دارد. طبق آخرین آمار سالانه حدود 18.1 میلیون نفر به عنوان موارد جدید سرطان شناسایی می­شوند که 48% آنان در آسیا زندگی می­کنند. همچنین بیشترین نرخ مرگ و میرهای ناشی از سرطان نیز در آسیا رخ می­دهد.

میزان بروز و مرگ و میر ناشی از سرطان در جهان چقدر است؟

از میان تمام سرطان های گزارش شده، سرطان پستان در زنان تمامی قاره­ها، سرطان ریه در مردان آسیایی و سرطان پروستات در مردان سایر نقاط دنیا بیشترین فراوانی را دارا می­ باشند.

بروز انواع مختلف به تفکیک نوع سرطان، جنسیت و قاره

سرطان پستان رایج­ترین و کشنده­ ترین سرطان در زنان ­است. این بیماری به طور کلی به انواع غیرتهاجمی شامل Ductal carcinoma in situ (DCIS)  و Lobular carcinoma in situ (LCIS) و انواع تهاجمی شامل invasive ductal carcinoma و invasive lobular carcinoma دسته بندی می­شود. انواع غیر معمول­تر سرطان پستان نیز شامل Inflammatory breast cancer، Paget disease of the nipple، Phyllodes tumor و Angiosarcoma می­

باشند.

مطالب دیگر را بخوانید: آزمایش خون تعیین جنسیت

سرطان

ژنتیک سرطان پستان

عامل اصلی ایجاد سرطان پستان جهش­های ژنتیکی است که عمدتاً به صورت تک­گیر بوده و در سلول­های سوماتیکی رخ می­دهند. با این حال 15 تا 20 درصد از موارد سرطان پستان خانوادگی بوده و  چیزی در حدود پنج تا 10 درصد از موارد این بیماری نیز وراثتی می­باشد.

سرطان پستان و نقش جهش های ژنتیکی در آن

جهش­های ژنتیکی

ژن های متعددی در بروز سرطان پستان دخالت دارند و جهش­های ژنتیکی در این ژن ها عامل قوی پیش برنده سرطان پستان می­باشند. دو ژن BRCA1 و BRCA2 از جمله این دسته از ژن ها می­باشند. در موارد خانوادگی سرطان پستان فراوانی جهش­های ژنتیکی در ژن­های BRCA1 و BRCA2 به حدود 50% می­رسد. این دو ژن جزء ژن های سرکوب کننده تومور بوده و در سلول­های طبیعی عملکردشان تامین پایداری ماده ژنتیکی و کمک به پیشگیری از رشد غیر کنترل شده سلولی می­ باشد.

تاکنون بیش از ۵۰۰ نوع جهش متفاوت در ژن BRCA1 شناسایی شده است که نیمی از این جهش­ها در سلول­های رده زایا جهش­های تک نوکلئوتیدی هستند. سایر جهش­های این ژن شامل حذف­ها و مضاعف شدگی­های کوچک می باشد. در ژن BRCA2 نیز تاکنون بیش از  ۳۰۰ نوع جهش مختلف شناسایی شده است.

ریسک کلی ابتلا به سرطان پستان در زنان دارای جهش در BRCA1 و BRCA2 در رده زایا در مقایسه با افراد فاقد این جهش­ها به میزان چشمگیری افزایش پیدا می­کند. وقوع سرطان پستان در در زنان با سن بالای 70 سال 12 درصد بوده و در زنانی که دارای جهش در ژن­های BRCA1 و BRCA2 می­ باشند، 60 درصد برآورد شده است. این یافته حاکی از افزایش پنج برابری نرخ  بروز سرطان پستان در افراد دارای جهش در این دو ژن نسبت به سایر افراد جمعیت می­باشد. از این رو در بررسی افراد مبتلا به سرطان پستان، بررسی اولیه این دو ژن از اولویت بالایی برخوردار است.

بیشتر بخوانید: دیستروفی میوتونی

سرطان

 

ژن­های دخیل در بروز سرطان پستان و فراوانی تقریبی جهش­های آنها در سرطان پستان

 

تکثیر انکوژن HER2 (human epidermal growth factor receptor 2)

ژن HER2 ژنی است که می­تواند نقش مهمی در توسعه سرطان پستان داشته باشد و تکثیر ژن HER2 و به دنبال آن افزایش بیان و پروتئین تولید شده توسط این ژن از مواردی است که در گزارش­های پاتولوژی مورد توجه قرار می­گیرد.

این ژن کد کننده گیرنده شماره 2 فاکتور رشد اپیدرمی (ERBB2) در انسان است و تکثیر آن منجر به ایجاد و افزایش رشد تومور در بافت پستان می­گردد. شناسایی تکثیر این انکوژن یک عامل تأثیرگذار در انتخاب استراتژی درمانی برای بیمار است و بدین ترتیب می­توان از درمان هدفمند و شخصی­سازی شده استفاده کرد.

 

راهکارهای تشخیص مولکولی سرطان پستان

یکی از هیجان انگیزترین و مهمترین پیشرفت­ها در زمینه تشخیص­های مولکولی، ورود تکنولوژی نسل جدید تعیین توالی
(Next Generation Sequencing; NGS) می­باشد. با استفاده از این تکنولوژی امکان تعیین توالی کل ژنوم انسان در مدت زمان کوتاهی فراهم شده است و بدین ترتیب امکان شناسایی جهش­های ژنتیکی در سراسر ژنوم فرد با قیمت پایینی وجود دارد­. به علت بزرگ بودن ژن­های اصلی دخیل در سرطان پستان و تعدد ژن­های پر اهمیت در بروز این بیماری، روش­های مبتنی بر NGS کارآمدترین روش­های تشخیص مولکولی برای این سرطان محسوب می­شوند.

بیشتر بخوانید: بیماری تالاسمی

1-  بررسی دو ژن BRCA1 و BRCA2:

  • بررسی جهش­های تک نوکلئوتیدی این دو ژن از طریق تکنولوژی NGS.

نظر به اندازه بزرگ این دو ژن و تعداد بالای اگزون­های آن ها و همچنین کاهش هزینه­ های جاری، استفاده از تکنیک NGS برای بررسی این دو ژن توصیه می­گردد.

  • بررسی جهش­های حذف یا مضاف شدگی این دو ژن از طریق انجام تست MLPA.

2-  بررسی پنل ژن­های دخیل در سرطان پستان از طریق تکنولوژی NGS:

در این روش به صورت هم زمان وقوع جهش در ژن های پر اهمیت در بروز سرطان پستان بررسی می­گردند و بدین ترتیب حجم کمتری از ژنوم فرد بررسی می­شود و این تست می­ تواند اطلاعات بیشتری را نسبت به روش­های تک­ژنی فراهم نماید. مشارکت چندین ژن و سهم هرکدام در بروز سرطان پستان

3- بررسی مناطق اگزونی کلیه ژن­ها از طریق انجام تست Whole Exome Sequencing (WES):

در صورت عدم شناسایی جهش در  ژن های شناخته شده سرطان پستان، به منظور بررسی سایر ژن­های دخیل در این بیماری می­توان از تست WES استفاده نمود. این تست توانایی آن را دارد تا به صورت همزمان نواحی اگزونی تمامی ژن­های ژنوم فرد بیمار را بررسی کند و بدین ترتیب سایر ژن­های فرد نیز بررسی شوند.

4- انجام تست FISH به منظور بررسی تکثیر ژنی HER2:

بررسی تکثیر ژنی HER2 در بیماران مبتلا به سرطان پستان برای تعیین میزان پیشرفت بیماری و بررسی امکان درمان با هرسپتین  (Herceptin Therapy) انجام می­گیرد. این مسئله که درمان هرسپتین باید فقط برای بیماران HER2 مثبت انجام شود یک نکته بسیار مهم است زیرا علاوه بر قیمت بالا، این دارو با ضایعات قلبی نیز همراهی دارد.

برای تومورهای HER2 منفی استفاده از هرسپتین نه تنها سودمند نمی­باشد بلکه زیان بار نیز هست. تست HER2 معمولاً روی نمونه بیوپسی انجام می­گیرد. در مرحله اول با استفاده از روش ایمونو هیستوشیمی یا IHC مقدار پروتئین HER2  موجود در نمونه اندازه­گیری می­شود. در مواردی که تست IHC منفی است نیاز به اقدام دیگری نمی­باشد. ولیکن اگر نتیجه این آزمایش کمتر از 3 مثبت باشد،  مثبت بودن آن بایستی با آزمایش FISH اینترفازی مورد تایید قرار بگیرد.

آزمایش FISH برای تشخیص تکثیر ژنی HER2 (سیگنال قرمز) و مقایسه با سیگنال ساطع شده از سانترومر کروموزوم 17 (سیگنال سبز)

روش دیگری که برای بررسی تکثیر ژنی HER2 مورد استفاده قرار می­گیرد روش chromogenic in situ hybridization (CISH) است.

این روش تکثیر ژن HER2 را روی نمونه­های بلوک پارافینه (FFPE) تشخیص می­دهد و در صورتی­که این تست نتواند مثبت بودن HER2 را تعیین کند، تست FISH درخواست می­شود تا وضعیت تکثیر ژنی HER2 مورد ارزیابی قرار گیرد.

5- شمارش سلول­های توموری موجود در گردش خون (Circulating Tumor Cell; CTC):

از جمله مهمترین پیشرفت­ها در زمینه تشخیص سرطان­ها، استفاده از سلول­های توموری موجود در گردش خون (CTC) و شمارش آنها می­باشد. این تکنیک امکان پیگیری پیشرفت سرطان پستان متاستاز دهنده را در بیمارانی که درمان دریافت کرده­اند ایجاد می­ کند.

6- بررسی DNA توموری در گردش (Circulating tumor DNA; ctDNA):

بررسی DNA توموری موجود در گردش خون نیز شاخصی­ از میزان موفقیت درمان­ سرطان را فراهم می­نماید.

با استفاده از این بررسی می­توان متغیرهای وابسته به زمان مثل تجمع جهش­ها و تظاهرات مولکولی را بررسی نمود و از این طریق به تشخیص زودهنگام سرطان پستان قبل از بروز تظاهرات قابل تشخیص (با تکنیک هایی نظیر رادیولوژی) نیز پرداخت.

استفاده از بیوپسی مایع و انجام تشخیص در سرطان پستان در خصوص ژن­های BRCA1 و Her2 مورد توجه قرار گرفته است. یکی دیگر از کاربردهای بررسی بیوپسی مایع تشخیص الگوی بیان microRNAها، بررسی پروفایل متیلاسیون پروموتر ژن­های دخیل در توسعه سرطان، و بررسی حذف­های ژنی و LOHهاست. ظهور چنین پیشرفت­هایی در کنار استفاده از تکنولوژی­هایی نظیر NGS سبب تشخیص زودهنگام بیماری، بهبود تصمیم گیری و تقویت پزشکی شخصی شده می­گردد.

لازم به ذکر است که روش­های مبتنی بر ctDNA عمدتاً مصرف تحقیقاتی دارند اما در آینده­ای نزدیک قابلیت استفاده از تشخیص را نیز دارا هستند.

7- بررسی پروفایل بیانی ژن­های شناخته در سرطان پستان:

با تعیین پروفایل بیانی ژن های شناخته شده­ که بر روی نمونه­های حاصل از بیوپسی و پس از درمان بیمار صورت می­گیرد، می­توان به پیش بینی خطر عود مجدد سرطان پستان بعد از درمان اولیه پرداخت.

اطلاعات حاصل از چنین آزمایشی می­تواند برای پیش بینی اینکه کدام بیمار با بیشترین احتمال می­ تواند از شیمی درمانی پس از عمل جراحی بهره­مند شود مورد استفاده قرار گیرد. Oncotype DX و MammaPrint مثال­هایی از این دست تست­ها برای بررسی پروفایل بیان ژنی مرتبط با سرطان پستان می­باشد.